Anhedoni Genetiği: Ödül işleme sırasındaki beyin aktiviteleriyle bağlantısı

Yeni yayımlanan kapsamlı bir nörogörüntüleme çalışması, anhedoninin (zevk alamama) genetik altyapısının beynin ödül sistemini nasıl doğrudan etkilediğini ortaya koydu.

Journal of Affective Disorders dergisinde yayımlanan araştırma, yüksek genetik risk taşıyan bireylerin ödül beklentisi ve geri bildirimi sırasında özgün beyin aktivite kalıpları sergilediğini gösteriyor.

Anhedoni: Tanıların ötesinde bir belirti

Anhedoni, normalde zevk veren aktivitelere karşı ilginin azalması veya bu aktivitelerden zevk alamama durumu olarak tanımlanır. Sadece Majör Depresif Bozukluğun değil, aynı zamanda Şizofreni ve Bipolar Bozukluk gibi birçok psikiyatrik tablonun da temel belirtilerinden biridir. Çalışma, anhedoniyi geleneksel tanı kategorilerinin ötesinde, transdiagnostik (tanılar arası) bir yaklaşım ve RDoC (Araştırma Alanı Kriterleri) çerçevesinde ele almaktadır.

Araştırmanın kapsamı ve yöntemi

Nicholas Schäfer ve ekibi tarafından yürütülen çalışmada, 517 katılımcının verileri incelenmiştir. Katılımcı grubu şu alt sınıflardan oluşmaktadır:

Sağlıklı kontroller (n=373)
Majör Depresif Bozukluk (n=57)
Bipolar Bozukluk (n=48)
Şizofreni (n=39)

Araştırmacılar, katılımcıların “poligenik risk skorlarını” (PRS) – yani binlerce genetik varyasyonun toplam etkisini – hesaplamış ve bu verileri fMRI (fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme) altında gerçekleştirilen bir “Parasal Teşvik Geciktirme Görevi” (MID) ile eşleştirmişlerdir.

Öne Çıkan Bulgular: Striatum ve Prefrontal Korteks

Çalışmanın sonuçları, genetik riskin beynin derin yapılarındaki ödül işleme mekanizmalarını nasıl modüle ettiğini göstermektedir:

Ödül Beklentisi Sırasında Azalmış Aktivite: Anhedoni için yüksek genetik riske sahip bireylerde, ödül beklentisi sırasında her iki yarım küredeki putamen bölgesinde ve sol orta frontal girusta (yürütücü işlevlerle ilişkili prefrontal alan) daha düşük aktivite gözlemlenmiştir.
Geri Bildirim Aşamasında Değişim: Ödül geri bildirimi alındığında, bu bireylerin sağ kaudat çekirdeğinde (ödüle dayalı öğrenme ve motivasyon merkezi) daha az aktivasyon saptanmıştır.
Kayıp Duyarlılığı ve Hiperaktivite: İlginç bir bulgu olarak, finansal kayıp geri bildirimi sırasında genetik riski yüksek olan sağlıklı bireylerde putamen ve kaudat bölgelerinde bir “hiperaktivite” (aşırı aktivite) görülmüştür. Bu durum, genetik riskin sadece ödül kaybına karşı aşırı duyarlılığı değil, aynı zamanda olumsuz durumlara verilen tepkiyi de etkileyebileceğini düşündürmektedir.

Klinik önem ve gelecek projeksiyonu

Araştırma ekibine göre bu bulgular, anhedoninin nörobiyolojik temelini anlamada striatum ve prefrontal korteksin kritik rolünü pekiştirmektedir. Genetik riskin beyin fonksiyonları üzerindeki bu etkilerinin belirlenmesi, gelecekte kişiye özel tedavi protokollerinin geliştirilmesine ve anhedoniye yönelik dopaminerjik veya yeni nesil tedavilerin daha hassas hedeflenmesine olanak sağlayabilir.

Bu çalışma, psikiyatrik bozuklukların altında yatan biyolojik fenomenlerin, sadece klinik gözlemlerle değil, genetik ve nörogörüntüleme verilerinin entegrasyonuyla çok daha net anlaşılabileceğini bir kez daha kanıtlamıştır.

KAYNAKÇA:
– Schäfer, N., Awasthi, S., Ripke, S., Daniels, A., Meyer-Lindenberg, A., Tost, H., … & Erk, S. (2025). Associations between polygenic risk for anhedonia and functional brain activity during reward processing. Journal of Affective Disorders, 120900.