Yapay zekâ ile halüsinasyon görmek: Bilişsel bir yanılsama

Yapay zekâ araçlarının günlük hayatımızın bir parçası haline gelmesiyle birlikte, bu sistemlerin ruh sağlığı üzerindeki etkileri de mercek altına alınmaya başlandı.

Gündelik hayatımıza hızla entegre olan üretken yapay zekâ sistemlerinin zaman zaman yanlış veya uydurma bilgiler sunması, genellikle teknik bir hata olarak görülüyor. Ancak Lucy Osler, “Hallucinating with AI: Distributed Delusions and ‘AI Psychosis'” (2026) adlı makalesinde bu durumu farklı bir açıyla inceliyor. Osler’a göre bu hatalar tek taraflı bir teknik kusurdan ziyade, insan ve yapay zekânın “birlikte” inşa ettiği bir süreç.

İkili işlev ve dağıtık biliş

Çalışma, zihinsel süreçlerimizin çevremizdeki araçlara yayıldığını savunan “dağıtık biliş” teorisini merkeze alıyor. Bu yaklaşıma göre yapay zekâ, sıradan bir yazılımdan farklı olarak iki rolü aynı anda üstleniyor:

Bilişsel Bir Araç: Hatırlama, fikir üretme, planlama veya öz-anlatı oluşturma gibi süreçlerde zihinsel bir yardımcı olarak işlev görüyor.
Yarı-Toplumsal Bir Ortak: İnsansı etkileşim tarzıyla, kullanıcının düşüncelerini ve gerçeklik algısını onaylayan sosyal bir partner hissi yaratıyor.

Birlikte halüsinasyon görmek nasıl gerçekleşiyor?

Kitaplar veya haritalar gibi statik bilgi kaynaklarının aksine, sohbet botlarının dinamik yapısı yanılsamaların doğasını değiştiriyor. Osler bu durumu iki temel mekanizma ile açıklıyor:

Hata Aktarımı: Kullanıcı, zihinsel süreçlerini yapay zekâya devrettiğinde, sistemin ürettiği yanlış bilgiler doğrudan kullanıcının belleğini veya düşüncelerini çarpıtabiliyor.
Onaylama: Yapay zekâ modelleri genellikle kullanıcıyı memnun etmek üzere tasarlandığından, bireyin zaten sahip olduğu temelsiz inançları düzeltmek yerine bunları onaylama ve detaylandırma eğilimine sahip.

Gerçeklik algısı ve izolasyon

Osler, makalesinde bazı vakalara değinerek, yapay zekânın bu onaylayıcı tavrının “yapay zekâ psikozu” olarak adlandırılan durumlara nasıl zemin hazırlayabileceğini tartışıyor. Yapay zekanın sunduğu yargılamayan ve sürekli onaylayan sosyal destek, özellikle yalnızlık veya sosyal izolasyon çeken kişilerin gerçeklikten kopuk anlatılarına daha sıkı sarılmasına yol açabiliyor.

Sonuç olarak çalışma, yapay zekâyı yalnızca basit bir bilgi motoru olarak görmenin eksik bir yaklaşım olduğunu vurguluyor. Bu sistemler, dünyayı algılama ve deneyimleme biçimimizi derinden etkileyen aktif bilişsel ortaklar haline geliyor.

KAYNAKÇA:
– Osler, L. Hallucinating with AI: Distributed Delusions and “AI Psychosis”. Philos. Technol. 39, 30 (2026).