Özgün Felsefi Psikiyatrik Aforizmalar

Yas

Yas… Ölenin arkasından hissedilen şeylere dair yazmak istedim. Yakın zamanda ülkemizi yasa boğan, Soma’da yaşanan ve onlarca, yüzlerce maden işçisinin ölümü ile sonuçlanan o facia nedeniyle depreşen anılarımı paylaşmak istedim. Babamı kaybettiğim o günleri hatırlayıp ölen insanların ardında bıraktığı sevenlerinin yerine kendimi koyup derin bir hüzün duydum ve ağladım. O kadar derin bir hüzün duydum ki kurşun gibi ağır geldi. Fazla dayanamadım ve unutmaya çalıştım. Ben unutmaya çalıştım ama ruhum buna izin vermedi. Son iki gündür sürekli kabus gördüm. Yatakta, bir o yana bir bu yana dönüp durdum. Rüyamda yüzlerce ceset gördüm. Tekrar diriliyorlardı. Uyumak mümkün değildi. Kan ter içinde uyanıyordum… Babam öldüğünde 51 yaşındaydı. Ben ise 25… Küçük kardeşim 20, en küçük kardeşim henüz 15-16 yaşlarındaydı.. Tahminen ani bir miyokart enfarktüsü geçirmiş ve beklenmedik bir anda gidivermişti. Sonsuzluğun içine dalıp kaybolmuştu. Yoktu. Gelmeyecekti. Artık hiç bir şeyimizi onunla paylaşamayacaktık. Talepte bulunamayacaktık. İnanılmaz bir şekilde her şey bitmişti. Ölüm haberini bir savcı vermişti. Buz gibiydi. Duygusuz. “Babanız öldü!” İri-yarı mavi gözlü sarışın adamı az daha tüm gücümle tokatlayacaktım. Bir iki küfür savurduğumu ve bağırdığımı hatırlıyorum. Polisler devreye girdi. Bereket babam hatırı sayılır bir yargıçtı. Savcının şaşkın bakışları arasında kimse beni ellememiş hatta polisler nazikçe beni savcıdan ve ortamdan uzaklaştırmışlardı. Cenazesi yıkanırken babamın, yakın arkadaşlarından biri “Gel bak” dedi. “Bak insan eliyle olmadı bu ölüm”. İçimden “ne önemi olabilir ki?” dediğimi hatırlıyorum. Ancak yıllar sonra diğer insanların deneyiminden öğrendim ki önemliydi. Kendi kendime “Artık baban yok! Çok çalışmalısın… Bu acımasız dünyada tek başına ayakta durmalısın!” demiştim. İşte o cümle benim hayatımın dönüm noktası olmuştur. Bir psikiyatrist arkadaşım “Ben de babamı kaybettiğimde aynı şeyleri yaşadım. 6 ay içinde tedricen acı hafifliyor, Geriye hasret kalıyor.” demişti. Günler boyu o 6 ayın sonlanmasını istedim. Ben de o 6 ay tam 20 yıl sürdü. Usta bir psikanaliste göre babamla aramızdaki iletişim sorunları ve bitmemiş hesaplar bunda rol aldı. Bana sorarsanız basitçe her derdimi dert edinen tek ve en yakın dostumu kaybetmiştim… Hasret ve göz yaşlarına gelince; değil mi ki, ölümü alabildiğine doğal karşılayan, hatta peygamber mertebesine ulaşmış en bilge kişiler bile yaşanacak hasretten hüzün duyup ağlamışlardır, ağlamaktan ve hüzünden doğal ne vardır? Hele maddi imkansızlıklar içinde, kardelen çiçekleri gibi solan o maden işçilerinin ardında bıraktığı yavrucaklar… O işçinin sedyeye yatarken “Ayakkabımı çıkarayım mı? Sedye kirlenmesin.” demesi… Daha fazla yazamayacağım ve o sıklete dayanamayacağım… Kısacası hepimize derin bir yas çöktü ki, bunu hissetmemek elde değil… Ne diyeyim, başımız sağ olsun… Dostlar sağ olsun.. Böyle dönemlerde benim babası ölen meslektaşım gibi duygudaş, savcıyla arama giren o insanlar gibi babacan ve nazik olmak gerek… Düşünüyorum da duygularımızı paylaşmanın tam zamanı diyorum. Olay insan eliyle mi olmuş? Yoksa doğal mıydı? Çok önemli bir ayrım tabi ki.. Ancak, fazla üzerinde durup arsızlaştırmak istemem kimseyi… Kimsenin kimseye düşman olmasını istemediğim gibi… Kısacası derim ki; eğer insan eliyle olmuşsa vicdanlara teslim etmek lazım. Ona da vicdan lazım. En az, tekrarını önlemek için gereken akıl kadar vicdan!

Öfke

Öfke… Normalde sağlıklı bir duygudur. Fakat kontrolden çıkarsa ve yıkıcı bir hal alırsa problem başlar. Kan basıncı ve kalp ritmi artar, adrenalin ve noradrenalin yükselir. Direkt sağlığı bozar. Dışardan gelen ya da anıların canlanmasından oluşan faktörler öfkeyi tetikleyebilir.

Saygınlık, asalet ya da ağırbaşlılık

Saygınlık, asalet ya da ağırbaşlılık… İngilizcesi “dignity” olan halden söz etmek istiyorum. Asil insan denilince aklıma Serkan adındaki hastam gelir.

Akıl

Akıl… Zekâ ile ilgili yazımdan sonra akıl ile zekâ arasındaki çizgiyi tam da iyi kavrayamamış olduğumu fark ettim. Yaşadığım bu kaosta Victor Hugo’nun rolünü hemen itiraf etmek isterim. Büyük usta hep zekâyı yüceltmiş, akıldan hiç bahsetmemişti Sefiller romanında… Oysa düşündükçe, mesela olay ve olgular arasındaki ilişkilerden tüm insanoğlu için yararlı olabilecek evrensel sonuçlar çıkartmak zekânın değil aklın işidir diyorum. E=mc2’yi keşfetmek zekâ işidir ama oradan atom bombası yapıp insanlığın üzerine atmanın akıl işi olmadığı açıktır. Bir başka açıdan bakarsak akıl nedenselliği yakalamaya çalışan ruhsal sistemdir diyebiliyorum. Neden varız? Sorusu zekânın değil aklın işidir. Marksist için ana nedenselliği kavramak sınıfsal bilince ulaşmak olabilir, bir başkası için nedenselliğin aslı Allah’la ilgilidir. Sonuçta, nedenselliği yakalama arzusu büyük resmi görmeye yarar. Yani sınıf savaşını der bir Marksist, Allah’a inanan birisi ise büyük resimde Rabbini görür. Buna akl-ı külliye derler. Bir başka deyişle, akıl evrimsel bakışla sınıf savaşını kavramak için vardır… Veya inançlı iseniz Allah’ı kavramak için yaratılmış ve insana hediye edilmiştir. Bu noktada bir öykü aklıma geldi. Ülkenin birinde devrim yapılır, komite konseyi karşı devrimci gruplardan birer kişiyi ibret-i alem için giyotine mahkum eder. Önce rahip alınır. Cellat ipi keser ama tam bir-kaç milimetre kala giyotin duruverir. Durum izleyiciler tarafından heyecan ve korkuyla karşılanır. Rahip, Tanrının sevgili kuludur… Serbest bırakılır. Aynı şey doktor için de yaşanır Yaptığı iyilikler nedeniyle Tanrı tarafından korunmuştur. Nihayet sıra mühendise gelir. Adam gözleri giyotine dönük olduğu halde bağırır: “sebep açık!” der, “Cıvata gevşek! Görebiliyorum!” Adam, zekidir ama aklı hakkında şüpheler uyanır. Demek akıl zekânın nasıl kullanılacağını gösteren şeydir de diyebiliriz… Her zaman iyidir akıl, iyiliği arar… Kur’an’da Allah katında çok değerli bir insan ile bir başkası arasında geçen diyalogdan söz edildiğini hatırlıyorum. Hikmet sahibi kişi “…benim izimden gitmek sana zor gelir!” der, diğeri ısrar edince ama ben bir çocuğu öldürdüm diye ekler. Adam şaşırır “Nasıl olur?” diye sorar. “Çünkü eğer o çocuk yaşasaydı büyük felaketlere neden olacaktı!” anlamında bir cevap verir. Sizin anlayacağınız hani Hitler daha küçükken yol açacağı facia bilinseydi ne yapsak iyiydi diye akıldan geçmiyor. Akıldan yani… Yani akıl kötü gibi görünen şey yapsa bile iyilik hedeflidir. Oysa zekânın böyle bir kaygısı yoktur… Tüm bunların ışığında “Seri katil mutlaka akılsız ama çok zeki olabilir!” diyebiliyorum. Yine herhangi bir felsefe hocası iyi bilir ki, çok zeki olduğu halde en basit felsefi akıl yürütmelerde başarı gösteremeyen çok ama çok öğrenci vardır… Ez-cümle zekâ ölçülebilen bir şey iken aklı ölçmek mümkün değil diyorum… Son olarak bir saptamamı dile getirmek isterim. Hugo üstadın zıddına Kuran aklı yüceltmiş en az elli yerde “size akıl verdim!” derken zekânın “z” sinden söz etmemiştir. Katkılarınızın değeri büyük olacaktır diyerek yazıya şimdilik son vermek istiyorum… Yorumlarınızı heyecanla bekliyorum. Felsefenin bu temel sorunu hakkında zihnen hepimizin çok daha fazla gelişmeyi arzu ettiğimizi biliyorum…

Fala inanmak

Fala inanmak… Ödipus karmaşası ile ilgili öyküde Kral falcıya sorar; doğacak çocuk kız mıdır erkek midir?

Güldürü

Güldürü… İngilizcesi “humor”… İnsan ruhuna şifa veren en önemli savunmalardandır. Bir başkasını iğneleyip aşağılamaksızın, çaresizliklerle dalga geçebilmek ne güzel şeydir. Diş ağrısını bile unutturur hani… Görme yetinizi kaybettiğinizde birden her şeyi gözden geçirmek gerektiğine inanırsınız! Kedi fobiniz varsa her gün yollarda biz diyelim bin, siz deyin yüzbinlerce kediyle karşılaşırsınız! İlişkileri bozuk bir “borderline” iseniz insanoğlu sizi anlamaktan mahrum, IQ’su ortalama 70’lerde sürünen bir güruhtan ibarettir Somutlaştırma eğiliminiz artarsa insan kişiliği ile sol el başparmak uzunluğu arasında alaka kurarsınız! Paranız çalındığında zaten herkesin hırsıza borcu vardır! Yaşlanıp ta gece tuvalete yetişemeyip altınıza kaçırdığınızda sizi haşlayacak bir annenizin hayatta olmamasının ne de büyük şans olduğunu fark edersiniz! Kansere yakalanmış yakın dostunuza “Herkes bazen ölmek ister!” demenin ne kadar moral verici olduğuna inanırsınız… TEM’de, İstanbul trafiğinde hem de, makas yaparak son sürat ilerleyen araçtaki zat-ı şahane için “Ne de kıvrak ve canlı bir kişiliği varmış!” demekten kendinizi alıkoyamazsınız.. Akıl hastalıklarının en önemli sonucu olan damgalanmaya karşı espri ile ayakta duran bir hastamı hatırladım. Kendisinin George W. Bush ile ilişkisi olduğuna inanıyor ve bunu başarabilen tek hastam olduğundan emin olduğunu ekliyordu! İnanır mısınız o hasta asla “stigmatize” edilmiyordu ve bu özelliği nedeniyle edilemeyecekti… Diyeceğim o ki, sıkıntıya son vermek isterseniz mutlaka gülecek bir şey bulmalısınız… Bence insan olmanın ayrıcalıklarından birisi de bu olsa gerekir.. Pek yanıldığıma inanmıyorum ama yine de sorayım dedim…

Aforizma: Narsisistik kişilik bozukluğu

Narsisistik kişilik bozukluğu… Başkaları ile yarışma gerektiren islerde yenilme riski nedeniyle, bu islere karsı isteksizlikleri is ve sosyal hayatta beklenen düzeyin altına düşmelerine yol açabilir.

Para

Para… Basitçe bir alış-veriş aracı. Aslında bir mal. Yakından tanıdığım Avrupalı bir psikanalist şöyle demişti: “Uzun yıllar analizden geçtim ve analiz yaptım. Sonunda anladım ki her şey paradan ibaretmiş!” Oysa bence amaç haline geldiğinde azap haline de gelebiliyor. Çok ama çok zengin bir hastam her gece kâbus görmekten yakınıyordu. Gördüğü şey parasızlık içinde çırılçıplak kalmaktı. Kan ter içinde uyanmaktaydı. Araç halinde iken bile incelenmesi gereken psikolojik boyutları var. Diğer insanlara üstünlük aracı ise orada bir akılsızlık vardır derim. Zira üstünlüğün ucu gider insanlığın tepesine yağan atom bombalarına dek uzanır. Ödül aracı olarak kullanıldığında insanı kendine esir eder. Hem de striatal vb. en derin sinirsel ağları etkilemek suretiyle… Biyolojik olarak yani… Bağımlılık desek daha doğru. İnsanın iradesini elinden alacak türden! O durumdaki insan para için neler yapmaz ki? Öte yandan gelir dağılımındaki uçuruma da bir bakın… Siyaseti, ekonomiyi, psikolojiyi etkileyen ne de önemli bir dev mesele… Bazı insanlar görürsünüz. Her sabah otobüslere tıklım-tıklım dolar. Kimilerinin burunları kirli camlara yapışmış dışardaki son model araçlarda giden insanlara bakar ve ya hayal kurar ya da öfke duyar. Kendi geçmişimi düşünüyorum. Amerika’da geçirdiğim o ilk dokuz ay… Bir orta boy pizza alıp yediye böldüğüm ve her gün bir parçasıyla karın doyurduğum günler. Ve fakat öyle büyük ideallerim vardı ki, açlık, parasızlık vız gelip tırıs gidiyordu. Yıllar geçtiğinde anladım ki, barınacak bir ev, ısınacak bir soba ve doyuracak bir ekmek yetiyor yüce ruhlara… Ya laboratuvar için gereken para, bir bilim adamı için mesela! Gönül isterdi ki devlet üretimden kalan artı parayı oralara aktarsa. Nihayet çok para için uygun bir hedef bu gibi geldi bana. Geçmişi deşmek, anı kavramak, geleceği kestirmek için yapılacak harcama… Büyük zevk olsa gerek. Son olarak bazıları var ki, “para geleceğin garantisi!” der, oysa değil mi ki, kainatın dahi bir sonu var, geleceği garanti altına almak nafile bir çaba…

Zekâ

Zekâ… Genel olarak mantık yürütme, problem çözme, öğrenme yeteneği olarak tanımlanır… Belki de insan psikolojisine ilişkin değişkenler içerisinde günlük dile en fazla pelesenk olmuş bir kavramdır.. Bence zekâ şöyle bir şeydir; önce ihtiyacınızı kavrarsınız, sonra onu giderecek kaynakları araştırırsınız, ardından sizi kaynaklara götürecek olgu ve olaylar arasındaki ilişkileri araştırırsınız, uygun yöntem, zaman ve mekânı tespit edersiniz, yöntemlerden hangisinin en kestirme ve en ekonomik, en zararsız yol olduğunu belirler ve en nihayetinde eyleme geçersiniz ve ihtiyacınızı giderirsiniz. Tüm bunlar yetmez, sonucun ne getirip ne götürdüğüne bakar ve deneyim elde edersiniz. Kendi deneyimlerinizden ders çıkarırsınız, öğrenirsiniz. Romanlarda, filmlerde ve sanat ve bilimin her alanında buna ilişkin sayısız örnekler bulabilirisiniz. Kelebek romanını hatırlayın. Mahkûm adadan nasıl da zekice yöntemlerle kaçmıştı! Edgar Allan Poe zekâ oyunlarını ne de güzel aktarırdı… Bir başka öğrenme süreci ise başkalarının deneyimlerinden çıkarsamada bulunmak suretiyle olabilir. Zekânız size insan olmanın sıcaklığını hissettirir. Ama eğer, beklentileriniz ihtiyaçlarınızı aşıyorsa, başkalarının kaynaklarını kullanmaya yöneliyorsanız, mesela insanlığın ortak doğasına zarar veriyorsanız, olay ve olgular arasındaki ilişkileri araştırmada tembellik ediyorsanız, başkalarının zekâsından yararlanmayı huy edinmişseniz, çözümleri uygunsuz zaman ve mekânlarda arıyorsanız ve nihayet eylemsiz iseniz ve hala zeki olduğunuzu düşünüyorsanız bir sorun var derim! Oysa kendi ihtiyaçlarınız dışında başkalarının ihtiyaçları için zekânızı kullanıyor ve olaylar ve olgular arasındaki ilişkilerden evrensel sonuçlar çıkarıp en yüce gerçeklere ulaşabiliyorsanız belki de bir alanda “dahi” olabilirsiniz. Ne güzel olurdu değil mi? İmkânsız olmadığına inanmanızı isterdim…

Dostluk

Dostluk… Her yaş için ayrı anlam taşır. Çocukken kimseyle paylaşmadığınız oyuncaklarınızı paylaşırsınız… Gençlik yıllarında sevgi yumağı olursunuz, aynı ideallerin peşinde koşarsınız…. Erişkin yıllarınızda hayatınızı paylaşırsınız… Biraz daha yaşlanıp ta, omuzlarınızdaki yaşam gailesi hafifleyince önemini fazlasıyla fark edersiniz. Hele hastalığınızda ne de beklenen şeydir dostluk…. Kısacası dostluk yüreğinizde hissettiğiniz bir sıcaklıktır. İlgileriniz, geçmişiniz, değer verdiğiniz şeyler ortaktır. Destek ve teşvikten başka hiç bir beklentiniz yoktur. Birbirinizin mutluluğu için sözleşmişsinizdir. İlkelerinizden ödün verebildiğiniz insandır dost… Sizi yücelten kişidir, eksiklerinizi örtendir…. İntikam almak yerine bağışlamayı tercih edendir. Görüyorum ki hayat damarı gibi bir şeydir dostluk. Varlığında yaşadığınızı hissedersiniz, yücelirsiniz, yokluğunda kuru bir dal gibisinizdir. Demek ne kadar çok ya da ne kadar derin dostluklarınız varsa o kadar hayattasınızdır… Burada babamın bir sözünü hatırladım da duygulandım birden; “en önemlisi haberleşmek” derdi.. İletişim yani… “Yoksa, ha ölmüşsün ha yaşıyorsun!” diye eklerdi…. Sonuçta düşünüyorum da, rahatlıkla, dostluklarınız kadar ruh sağlığınız yerinde diyebiliyorum.. Yanılıyor muyum dersiniz?

Kıskançlık

Kıskançlık…. Başkalarının şanslı olduğu durumlara üzülmek, şanssız olduğu durumlara sevinmek olarak tanımlanır. Bu his yaşandığında beynin (cingulate korteks gibi) derin yapıları çalışmaya başlar. Anlaşılan çok eski bir duygudur… Yetersizlik duygularının yoğunluğu ile ilişkili olduğunu öne sürerler… Oysa düşünüyorum da paylaşımcı olmayan ruhların hastalığıdır diyorum… Emek ürünü olmayanlar da dahil “hepsi benim olsun!” diyorsanız, kardeş kıskançlığını şiddetli bir şekilde yaşamışsanız derinlerde bir yerde kıskançlık içinde kıvranmaya yatkın olabilirsiniz… Emeğinizin karşılığı olmayan şeyler için kıskançlık içinde yanmak niye? Paylaşarak sevgi dolu bir ömrün tadını çıkarmak yerine… Hele öyle bir mertebe var ki; “değil mi ki ölüm var, değil mi ki kavimlerin bile sonu var, demek “ten” de dahil kainatta hiç bir şey bize ait değil!” diyenlerden olmak gerek…. İşte ancak onları kıskanmak gerek!

Cesur olmak

Cesur olmak, kişilik gelişimi ve “hayır!” diyebilmek… Yapılmış bir araştırma var mıdır? Bilmiyorum. Ama sanıyorum insan yerinde ve gereğinde “hayır!” dediği ölçüde kişilik gelişimini tamamlamış sayılır. Belki de “diyebildiği ölçüde” demek daha doğru. Zira hayır dediğiniz ölçüde kişiliğinizi korumak adına başka bir takım şeyleri kaybetmeyi göze almışsınız demektir. Buna ben cesur olmak diyorum. Sonuçta, cesur olmak, hayır diyebilmek ve kişilik gelişimi yakından ilişki içinde diye düşünüyorum. Gariptir kaybedecek bir şeyi olmayanlar da en az kaybedecek çok şeyi olanlar kadar zor “hayır!” diyebiliyor. Sanki hala kaybedecek bir şeyleri olduğundan korkuyor. Çocuk eğitiminden tutun, her türlü psikolojik, sosyolojik, siyasal, ekonomik hayatta konunun önemini tahmin edersiniz… Oysa bir cesaret, yerinde ve gereğinde “hayır!” diyerek ulaşılacak ruh yüceliğinin tadı bir başka olsa gerek…